Kompendium

W tym artykule, jako właścicielki tej strony (Sława Paczuska i Agnieszka Krupa – przeczytaj, kim jesteśmy), mamy ambicję opisać wszystkie najważniejsze aspekty mutyzmu wybiórczego. Chciałybyśmy dostarczyć niezbędną wiedzę na temat tego zaburzenia lękowego wszystkim zainteresowanym – osobom cierpiącym na mutyzm wybiórczy obecnie lub w przeszłości, rodzicom dzieci z diagnozą lub podejrzeniem mutyzmu wybiórczego u swoich dzieci, specjalistom (psychologom, pedagogom, nauczycielom, wychowawcom w przedszkolu). Dzięki temu mamy nadzieję rozpowszechnić wiedzę o mutyzmie wybiórczym, zwiększyć liczbę diagnoz i bezpośrednio lub pośrednio pomóc wszystkim dotkniętym tym zaburzeniem osobom.

Spis treści

Dla wielu rodziców, a nawet specjalistów nazwa mutyzm wybiórczy brzmi dosyć egzotycznie. Nie jest to zaburzenie, o którym często się mówi, nie ma również, niestety, jeszcze rozbudowanej świadomości społecznej dotyczącej tego zaburzenia, choć pierwsze wzmianki o nim sięgają już 1877 roku, kiedy to niemiecki lekarz Clifton Kussmaul opisał je jako afazja dobrowolna.

Nie dziwi więc pojawianie się tak wielu pytań dotyczących przyczyn tego zaburzenia, rozpoznawania, diagnozowania, powiązań z innymi zaburzeniami (takimi jak te ze spektrum autyzmu, niepełnosprawnością, nieśmiałością czy nawet chorobą genetyczną), terapią i generalnie radzeniem sobie jako rodzic, nauczyciel czy nawet specjalista.

Właśnie na te pytania chcemy odpowiedzieć, korzystając nie tylko ze specjalistycznej wiedzy i literatury, ale również z własnego doświadczenia wynikającego z wielu lat praktyki psychologicznej i terapeutycznej – mutyzm wybiórczy to jedna ze specjalności, którymi zajmujemy się na co dzień.

Uwaga! Aktualizacja artykułu

Ponieważ artykuł ten ma stanowić najlepsze dostępne w Polsce kompendium wiedzy na temat mutyzmu wybiórczego, będzie przez nas stale aktualizowany i uzupełniany. Jeśli chcesz dostawać informację o nowych treściach, które będą dodawane do tego artykułu, zapisz się na nasz newsletter!

Czym jest mutyzm wybiórczy (selektywny)

Mutyzm wybiórczy jest zaburzeniem lękowym wieku dziecięcego, polegającym na braku występowania mowy u dziecka w określonych sytuacjach, gdy mowa jest oczekiwana (zazwyczaj przedszkole, szkoła), podczas gdy w innych sytuacjach (np. w domu) mowa dziecka jest swobodna i adekwatna do wieku. Inaczej mówiąc, jeśli dziecko swobodnie rozmawia w domu, a poza domem nie mówi, można podejrzewać, że dziecko cierpi na mutyzm wybiórczy.

Podany powyżej przykład jest dużym, ale ułatwiającym wstępną diagnozę, uproszczeniem. O większości objawów charakterystycznych dla mutyzmu przeczytasz w części Jak objawia się mutyzm wybiórczy.

Mutyzm wybiórczy: klasyfikacja ICD-10 i DSM-5

Mutyzm wybiórczy został umieszczony w klasyfikacji chorób ICD-10 (F-94). Do jego diagnozy służą następujące kryteria:

  • Ekspresja i rozumienie języka oceniane według standaryzowanych testów mieszczą się w granicach dwóch odchyleń standardowych, stosownie do wieku dziecka
  • Możliwa do potwierdzenia niemożność mówienia dziecka w specyficznych sytuacjach, w których mówienie jest od dziecka oczekiwane, pomimo mówienia w innych sytuacjach.
  • Czas trwania wybiórczego mutyzmu przekracza cztery tygodnie (z wyłączeniem pierwszego miesiąca pobytu w nowej placówce).
  • Nie występuje żadne z całościowych zaburzeń rozwoju (F84,-), specyficzne zaburzenia rozwoju mowy i języka (F80,-) schizofrenia (F20,-), przemijający mutyzm związany z lękiem przed separacją u małych dzieci (F93.0)
  • Zaburzenia nie wyjaśnia brak znajomości języka mówionego wymaganego w sytuacjach społecznych, w których występuje niemożność mówienia.
    .
    Kryteria diagnostyczne w DSM-5 (Amerykańska klasyfikacja chorób) brzmią bardzo podobnie, podkreślają jednak dodatkowo fakt, że milczenie dziecka jest przeszkodą w osiąganiu postępów w sferze edukacyjnej, zawodowej i zaburza komunikację społeczną.

Mutyzm wybiórczy: kiedy i jak się ujawnia

Mutyzm wybiórczy ujawnia się najczęściej między 3 a 5 rokiem życia. Wtedy zwykle dziecko trafia do przedszkola i można zaobserwować objawy tego zaburzenia. Dziecko cierpiące na mutyzm wybiórczy w „zagrażających mu” sytuacjach społecznych, np. pobyt w przedszkolu czy szkole, często opisywane jest jako wycofane, nieśmiałe, o twarzy niewyrażającej emocji, zamknięte w sobie, ciche, nieprzeszkadzające, psychologicznie niewidoczne.

Mutyzm wybiórczy sprawia, że dziecko inaczej zachowuje się w domu, a zupełnie inaczej w przedszkolu czy szkole

Z wywiadu i rozmów z rodzicami dzieci cierpiących na mutyzm wybiórczy maluje się jednak obraz zgoła odmiennej osoby, niż tą, którą widzimy – żywą, rozgadaną, z dużym poczuciem humoru, upartą, wesołą, tzw. ‘żywe srebro”, często upartą, lubiącą mieć ostatnie słowo. A to przecież to samo dziecko.

Trudno się więc dziwić nauczycielom, którzy widzą tylko jedną – tę bardziej wycofaną stronę dziecka, że nie dowierzają rodzicom, gdy ci opisują zachowanie swojej pociechy w domu. Ale tak samo należy zrozumieć rodziców, którzy nie będąc przecież z dzieckiem w przedszkolu czy szkole, często nie mają pojęcia, z jakimi problemami zmaga się ich syn czy córka poza domem. Bez dobrej komunikacji na linii rodzic-wychowawca, niestety, rodzice często nie mają szans zorientować się, że ich dziecko nie odzywa się do kolegów, koleżanek, wychowawcy, bądź odzywa się do bardzo nielicznych osób i to posługując się wtedy zwykle tylko pojedynczymi wyrazami bądź prostymi zdaniami.

Mutym wybiórczy: jak rozpoznać to zaburzenie

„Jak rozpoznać mutyzm wybiórczy?”, „Czym się on charakteryzuje?”, „Jakie są objawy?” to pytania stawiane często zarówno przez osoby które stykają się z dzieckiem mającym cechy wpisujące się w to zaburzenie (nauczyciele w przedszkolu i szkole, członkowie rodziny czy znajomi), ale również przez rodziców, którzy zauważają nieco odmienne zachowanie swojego dziecka, porównując go np. do dzieci znajomych, rodzeństwa, czy dzieci bawiących się na placu zabaw.

A więc jakie są charakterystyczne objawy mutyzmu wybiórczego? Jakie zachowania dziecka mogą na niego wskazywać? Jak sama nazwa tego zaburzenia wskazuje głównym objawem tego zaburzenia jest wybiórczość zachowań związanych z mową dziecka. Dziecko w pewnych sytuacjach społecznych milczy, podczas gdy w innych mówi swobodnie.

Objawy charakterystyczne dla tego zaburzenia możemy spostrzegać z różnych perspektyw. Na potrzeby tego artykułu zajmiemy się dwoma: nauczyciela i rodzica. Przyjrzyjmy się, co z punktu widzenia tych osób, różni dziecko mutystyczne od innych dzieci.

Objawy mutyzmu wybiórczego z perspektywy nauczyciela

Rola nauczyciela w rozpoznawaniu i diagnozie dziecka z mutyzmem wybiorczym często bywa kluczowa. Dlaczego? To najczęściej nauczyciel (i mamy tu na myśli zarówno nauczyciela wychowania przedszkolnego, jak i nauczyciela szkoły podstawowej czy niejednokrotnie nawet ponadpodstawowej) jest pierwsza osobą, która spostrzega „inność” zachowania dziecka na tle grupy. To właśnie on często jako pierwszy daje sygnał rodzicom, o tym, że dziecko nie odzywa się w środowisku przedszkolnym czy szkolnym, bądź mówi w bardzo ograniczonym i wybiórczym zakresie.

Rodzic często nie jest świadomy, że jego dziecko wewnątrz grupy rówieśniczej zachowuje się inaczej niż w domu, gdzie jest wygadane i często bardzo żywiołowe. A więc co tak naprawdę spostrzega nauczyciel pracując z dzieckiem mutystycznym?

1. Dziecko jest wycofane, często przyjmujące bierną postawę podczas zajęć, w grupie rówieśników stawiające siebie w roli obserwatora

Myśląc o takich cechach dziecka cierpiącego na mutyzm wybiórczy przypominają nam się konkretne dzieci, których terapię miałyśmy przyjemność prowadzić.

Sława Paczuska:

Dobrym przykładem jest tu pięcioletnia dziewczynka, która trafiła do mnie kilka lat temu. I wtedy podczas wywiadu przeprowadzonego z nauczycielką dziewczynki w przedszkolu usłyszałam, że jest ona wycofana, nie podejmuje nowych zabaw, dopóki nie zaobserwuje, w jaki sposób bawią się pozostałe dzieci, że na tle grupy jest „psychologicznie niewidoczna”

Agnieszka Krupa:

Podobnie przez swoją nauczycielkę opisywana była jedna z moich pacjentek. Dziewczynka nie podejmowała samodzielnych działań na lekcjach. Była biernym obserwatorem. Cicha i spokojna, ale zawsze przygotowana do lekcji

2. Dziecko ma trudności w nawiązaniu kontaktów z rówieśnikami

W placówkach takich jak przedszkola czy szkoły bardzo często można zaobserwować, że dzieci cierpiące na mutyzm wybiórczy nieraz nawiązują bliższy kontakt tylko z jedną lub dwoma osobami i z nimi najchętniej spędzają czas (np. na przerwach, czy podczas swobodnej zabawy). Jednakże gdy tych osób nie ma (np. są chore), to dane dziecko ma już zwykle dużą trudność w podjęciu samodzielnej interakcji z innymi rówieśnikami. W takiej sytuacji najczęściej spędza czas samo, pozostając na uboczu wydarzeń. Zdarzają się jednak sytuacje, że zaproszone przez inne dzieci do wspólnej zabawy, chętnie się przyłącza.

3. Dziecko często unika kontaktu wzrokowego lub nawiązuje go przelotnie i ma trudności z jego podtrzymaniem

Bardzo często podczas rozmowy z nauczycielami słyszymy, że z dzieckiem jest utrudniony kontakt nie tylko ze względu na brak mowy, ale również z powodu unikania przez nie kontaktu wzrokowego bądź nawiązywanie go przelotnie i „tak trochę spode łba”.

4. Dziecko nie zgłasza potrzeb fizjologicznych podczas pobytu w przedszkolu czy szkole, nie spożywa posiłków na terenie placówki

Kolejną trudność, jaką napotyka nauczyciel podczas pracy z dzieckiem z mutyzmem wybiorczym, jest trudność komunikowania przez te dzieci swoich potrzeb fizjologicznych, lub zdecydowana odmowa korzystania z toalety. Z relacji wielu nauczycieli, z którymi rozmawiałam czy to podczas prowadzonych szkoleń czy w kontekście prowadzonej terapii wynika, że wiele dzieci mutystycznych potrafi całymi dniami nie korzystać z toalety.

Innym spostrzeganym przez nauczycieli problemem bywa nie spożywanie przez dzieci z mutyzmem wybiórczym posiłków i napojów podczas pobytu w placówce. Dotyczy to zarówno posiłku przyniesionego z domu, jak i tego wydawanego na szkolnych stołówkach. W tym drugim przypadku jednym z powodów może być trudność związana z samodzielnym odbiorem obiadu (potrzebują tu wsparcia osoby dorosłej, a nie zawsze ją uzyskują).

5. Dziecko komunikuje się z nauczycielem lub uczniami niewerbalnie (kiwnięcia głową, gesty, uśmiech), lub w ograniczonym zakresie w sposób werbalny (pojedyncze słowa, proste zdania)

Co zwraca uwagę nauczyciela na problem dziecka, to sposób, w jaki ono komunikuje się z nim i otoczeniem podczas pobytu w szkole czy przedszkolu. Dzieci cierpiące na mutyzm wybiórczy na skutek przeżywanego lęku nie podejmują w tych miejscach komunikacji werbalnej albo mówią tylko pojedyncze słowa w odpowiedzi na proste pytania (najczęściej są to odpowiedzi „tak”, „nie”). Nauczyciele obserwują jednak, że wiele z nich rozwinęło inny sposób „rozmowy” z innymi osobami – za pomocą gestów, grymasów twarzy, kiwnięć głową, czy dyskretnych uśmiechów.

6. Dziecko jest bierne podczas zajęć, czasem zdarza mu się zgłosić na zadane przez nauczyciela pytanie, ale nie jest w stanie udzielić mu odpowiedzi

Podczas zajęć na lekcjach w szkole bądź podczas bloku edukacyjnego w przedszkolu dzieci z mutyzmem wybiórczym przyjmują najczęściej postawę bierną. Nauczyciele mówią, że raczej nie wychodzą z inicjatywą, nie przejawiają spontanicznych zachowań podczas wspólnych projektów. Czasem w ferworze lekcji zgłaszają się, ale nie są w stanie udzielić odpowiedzi, nie dlatego, że nie chcą czy nie znają odpowiedzi, lecz dlatego że nie mogą. Z relacji samych dzieci wynika, że w takich sytuacjach mają uczucie jakby zaciśnięcia gardła, „guli w gardle”, która uniemożliwia im udzielenia odpowiedzi.

7. U dziecka widocznie jest napięcie mięśni całego ciała, podniesione i skulone barki, schylona głowa i ogólna sztywność postawy i ruchów.

Pedagodzy pytani przez nas podczas szkoleń o to, jak postrzegają dziecko z mutyzmem wybiórczym, często nakreślają taki obraz: napięte mięśnie żuchwy, twarz nie wyrażająca emocji – przypominająca maskę, , dziecko jakby zamrożone, nieobecne, niereagujące na bodźce (słowa, dotyk), czasem mające trudność z rozebraniem i ubraniem kurtki, widoczne ogólne napięcie.

8. Dziecko nie pokazuje swoich uzdolnień

W toku edukacji nauczyciele często nie są w stanie ocenić, a także odkryć uzdolnień dziecka, gdyż nie ujawnia ich ono podczas pobytu w placówce.

Sława Paczuska:

Pamiętam dziewczynkę, która przepięknie rysowała. Jednak podczas zajęć na lekcjach jej rysunki były zachowawcze, minimalistyczne, wręcz oceniane gorzej niż innych dzieci.

Objawy mutyzmu wybiórczego z perspektywy rodzica

Rozpoznanie mutyzmu wybiorczego z perspektywy rodzica wcale nie jest takie proste i oczywiste. Często nauczyciele dziwią się, jak rodzic mógł nie zauważyć, że dziecko ma problem. Jednak to nie jest tak, że rodzic nie widzi tego, że jego dziecko zmaga się z pewnymi trudnościami, jednak widząc je tylko z jednej perspektywy (tej domowej), nie ma szans zauważyć wyraźnych objawów mutyzmu. Bo on w swojej pełnej krasie zazwyczaj ujawnia się dopiero w przedszkolu czy szkole. Jak więc wygląda mutyzm wybiórczy z perspektywy rodzica?

1. Dziecko jest wycofane w sytuacji pojawienia się w domu gości

Tym, o czym rodzice często mówią w wywiadach, są trudności, jakie dziecko przeżywa podczas wizyt znajomych, czy też członków dalszej rodziny, ale nierzadko trudności te dotyczą nawet bliższych mu osób: dziadka czy babci, cioci, wujka. Dziecko wydaje się być wtedy skrajnie nieśmiałe, często chowa się za rodzica, nie chce go odstąpić. Nie mówi. Do rodzica mówi na ucho, a czasem nawet na ucho tylko na osobności. Często nie lubi być w centrum uwagi, np. podczas śpiewania „Sto lat”.

2. Dziecko nie nawiązuje kontaktu wzrokowego

Rodzice często zauważają trudności swojego dziecka w kontaktach społecznych objawiające się m.in nie nawiązywaniem kontaktu wzrokowego lub trudnością w jego podtrzymaniu np. z sąsiadami w windzie czy napotkanymi podczas spaceru znajomymi. Często dziecko poszukuje w takich sytuacjach wsparcia rodziców.

3. Dziecko może mieć przedłużającą się trudność z rozstaniem się z rodzicem przy wejściu do przedszkola/szkoły

Rodzice opowiadają o trudnościach, jakie przeżywa dziecko (a wraz z nim i oni sami) w momencie rozstania w przedszkolu. Wejście dziecka do sali lub klasy opisują jako bolesne dla obu stron przeżycie. Nierzadko towarzyszy mu płacz czy kurczowe chwytanie nogi rodzica. Mutyzm wybiórczy ujawnia się między drugim a piątym rokiem życia dziecka, czyli najczęściej gdy trafia ono do przedszkola. Ta rozłąka z rodzicem powoduje zachwianie poczucia bezpieczeństwa dziecka, czego konsekwencją tego jest przeżywany lęk, który manifestuje się m.in. trudnościami separacyjnymi.

4. Dziecko nie potrafi, bądź ma dużą trudność z nawiązaniem kontaktu z dziećmi na placu zabaw

Spostrzeganie trudności swoich dzieci w kontaktach z rówieśnikami w miejscach publicznych takich jak place zabaw, to wspólna perspektywa większości rodziców. Mówią oni o milknięciu dziecka, gdy np. na placu pojawiają się inne osoby, szczególnie te, które dziecko kojarzy z miejsc, w których mutyzm najczęściej występuje (przedszkole, szkoła). Co za tym idzie, dzieci niejednokrotnie unikają placów zabaw, na których znajduje się dużo dzieci.

Dopiero pobyt w tych miejscach niejednokrotnie ujawnia trudności, jakie przeżywa dziecko, gdy musi odnaleźć się w interakcji z innym dzieckiem. W takich sytuacjach rodzice często opisują reakcje jakby „zamrożenia” lub poszukiwania wsparcia, bądź wycofania się dziecka z trudnej dla niego sytuacji (np. żądanie wyjścia z placu zabaw, unikanie sytuacji, które dziecko wiąże z dyskomfortem psychicznym).

5. Dziecko ma trudności z przystosowywaniem się do zmian, szczególnie tych niezapowiedzianych

Rodzice przedstawiają swoje dzieci jako osoby nielubiące zmian i mocno przywiązane do swoich rutyn, przyzwyczajeń. Mówią o sytuacjach, w których reagują one lękiem na nowe zdarzenia, nowe zabawki, osoby, a czasem nawet na zmianę drogi, którą zwykle idą do przedszkola czy szkoły. Jest im trudno odnaleźć się w nowej sytuacji (do takich sytuacji można też zaliczyć tę, gdy nagle zmienia się nauczyciel w przedszkolu czy szkole np. z powodu choroby wychowawcy).

6. Dziecko prezentuje inne objawy lękowe takie jak fobie czy tiki

Nierzadko słyszymy podczas zbierania wywiadu, że oprócz trudności z mówieniem w wybranych sytuacjach, dzieci cierpią również z powodu różnych fobii specyficznych (związanych np. z jedzeniem, zwierzętami, wypróżnianiem się), rozwijają zachowania o charakterze tikowym. Te zachowania to mechanizm rozładowywania napięcia, które wywołane jest przeżywanym lękiem.

7. Dziecko gadatliwe, często lubiące rządzić wszystkimi domownikami, uparte i dążące do celu, inteligentne i z dużym poczuciem humoru

Pomimo tych wszystkich trudności, jakie są zgłaszane przez rodziców terapeucie, często w opozycji podawany jest jeszcze zgoła odmienny obraz ich dziecka. Takiego, które w obrębie osób, z którymi czuje się swobodnie i bezpiecznie, jest osobą gadatliwą – rodzice niejednokrotnie opisują, że są one wprost gadułami i „buzia im się nie zamyka”, są wesołe, z dużym poczuciem humoru i są zdeterminowane w dążeniu do celu, jaki sobie wyznaczą.

Jedno dziecko – dwa oblicza, dwie perspektywy

Jak widać: jedno dziecko – dwa oblicza – dwie perspektywy. Nauczyciel spostrzega dziecko poprzez objawy, których rodzic nie ma szans zobaczyć i odwrotnie. Nauczyciele najczęściej nie mają możliwości zobaczyć, na terenie szkoły czy przedszkola, w swoich podopiecznych tego dziecka, o którym opowiadają rodzice – wesołego, gadatliwego, uśmiechniętego, rozluźnionego. A to przecież jedno i to samo dziecko. Bardzo ważne jest, aby obie strony były świadome tej dualności i wybiórczości w funkcjonowaniu dziecka. Ta świadomość umożliwia łatwiejszą komunikację pomiędzy rodzicem a nauczycielem. Pozwala obu stronom wzajemnie zrozumieć przeżywane trudności i emocje, jakie im towarzyszą. Dzięki temu będą one w stanie szybciej zbudować plan pomocy dziecku zarówno w obrębie placówki jak i poza nią.

Skąd się wziął mutyzm wybiórczy

Dotychczasowa wiedza i badania przeprowadzone nad mutyzmem wybiórczym nie dają jasnych odpowiedzi na nurtujące nas pytanie „Co jest przyczyną tego zaburzenia?”. Nie wyodrębniono jednego czynnika, który byłby odpowiedzialny za wywołanie mutyzmu wybiórczego, można więc pokusić się o teorię wieloczynnikowości. Oznacza to, że zaburzenie to może być wynikiem złożonych interakcji pomiędzy różnymi czynnikami występującymi w różnych proporcjach. One z kolei mogą być odpowiedzialne za wybiórcze milczenie dziecka. Wśród tych czynników wyróżniamy:

  • Czynniki biologiczne (neurologiczne)
  • Czynniki środowiskowe

Mutyzm wybiórczy: czynniki biologiczne

Według badań czynniki biologiczne mają największy udział w występowaniu mutyzmu wybiórczego. Można powiedzieć, że dziecko rodzi się z pewnymi predyspozycjami do przeżywania nadmiernego lęku. Obecnie uważa się, że główną przyczyną tego zaburzenia jest lęk spowodowany czynnikami genetycznymi odpowiedzialnymi za wysoką wrażliwość układu nerwowego. Jest to ważne odkrycie, gdyż zwalnia rodziców z poczucia winy związanego z byciem „nie dość dobrym” rodzicem.

  1. Dziedziczenie
    Przeprowadzone badania (Kristensen, Torgersen, 2001) wskazują na występowanie wysokiego stopnia współwystępowania zaburzeń lękowych u rodziców i dalszych członków rodziny w rodzinach, w których dziecko dotknięte jest mutyzmem wybiorczym. W wywiadach, które przeprowadzamy z rodzicami podczas diagnozy dziecka, bardzo często uzyskujemy informację o nieśmiałości jednego lub obojga rodziców, z którą zmagali się w dzieciństwie, a nawet w wieku dorosłym. Niektórzy rodzice wręcz twierdzą, że sami w dzieciństwie cierpieli na mutyzm wybiórczy, choć oczywiście wtedy nikt nie diagnozował tego zaburzenia. Często wymieniana jest „małomówna” babcia bądź dziadek, czy też brat lub siostra rodziców, mieszkający nadal ze swoimi rodzicami, z powodu trudności z nawiązywaniem kontaktów społecznych.
  2. Zahamowany temperament, który predysponuje do natury lękowej (Kagan i in. 1984)
    Co to oznacza? Dziecko napotykając w swoim życiu na nowe bodźce (ludzi, miejsca, przedmioty) zachowuje nadmierną ostrożność i przeżywa nieadekwatny do bodźca strach. Takie reakcje wyzwalają w nim zachowania unikowe w stosunku do tych bodźców. W praktyce może to oznaczać, że w okresie gdy dziecko uczęszcza do przedszkola może np. nie nawiązywać kontaktu słownego z nieznanymi mu osobami.
  3. Nadwrażliwość układu nerwowego
    Dotyczy to zwłaszcza ciała migdałowatego odpowiedzialnego za pobudzenie w sytuacji zagrożenia (więcej na ten temat można przeczytać na www.selectivemutismcenter.com)

Mutyzm wybiórczy: czynniki środowiskowe

Czynniki środowiskowe same w sobie nie są odpowiedzialne za występowanie mutyzmu wybiórczego, jednak w połączeniu z czynnikami biologicznymi mogą przyczynić się do nasilenia i utrzymania objawów tego zaburzenia. Wśród czynników środowiskowych główną rolę odgrywają dwa z nich:

  1. Czynnik społeczny
    Rozumiany jako często mała skłonność rodzin dzieci z mutyzmem wybiórczym do nawiązywania nowych kontaktów społecznych. Charakterystyczna izolacja społeczna (wąskie grono znajomych, trudności z nawiązaniem nowych kontaktów – np. z innymi rodzicami dzieci w przedszkolu) (Viana i in., 2009)
  2. Czynnik wychowawczy
    Nieświadome przekazywanie przez rodziców unikowego wzorca zachowania się w sytuacjach codziennych, co skutkuje tym, że dziecko uczy się lękowych reakcji na to, co go spotyka. (Viana i in. 2009). Nadopiekuńczość rodzica i jego nadmierna chęć chronienia dziecka przed różnego rodzaju sytuacjami, których ono doświadcza bądź może doświadczyć w codziennym życiu, wzmaga w dziecku przeżywany lęk. (Manassis, Bradley, 1994)

Co NIE wywołuje mutyzmu

Jakkolwiek nie ma jednej odpowiedzi i jednego czynnika, który byłby wyodrębniony jako 100-procentowa przyczyna występowania mutyzmu wybiórczego, tak z całą pewnością można podać te czynniki, które mutyzmu NIE wywołują:

  • Przebyta przez dziecko trauma
  • Zaburzenia mowy i języka
  • Zachowania opozycyjno-buntownicze i zaburzenia zachowania
  • Całościowe zaburzenia rozwoju
  • Nieśmiałość
  • Brak znajomości języka i wynikający z tego brak swobodnego posługiwania się nim (w rodzinach imigrantów, dwujęzycznych).

Mutyzm wybiórczy a inne zaburzenia i choroby

Mutyzm wybiórczy to odrębne zaburzenie, które jest sklasyfikowane w ICD-10 jako odrębna jednostka diagnostyczna. Rzadko jednak występuje w czystej postaci. Często osoby cierpiące na mutyzm wybiórczy doświadczają również innych zaburzeń lub trudności o podłożu lękowym.

Mutyzm wybiórczy a fobia społeczna

Poszukując informacji na temat mutyzmu wybiórczego, można napotkać zamienne używanie pojęć mutyzm wybiórczy i fobia społeczna. Jednakże te dwie jednostki diagnostyczne nie są ze sobą tożsame. Jedną z cech różnicujących te dwa zaburzenia jest wiek, w jakim one się ujawniają, dla mutyzmu wybiórczego to najczęściej okres pomiędzy 3 a 5 rokiem życia dziecka, podczas gdy fobia społeczna zazwyczaj ujawnia się między 11 a 13 rokiem życia.

Istnieje jednak wysoka korelacja występowania mutyzmu wybiórczego i fobii społecznej. Podczas pracy terapeutycznej z dziećmi bardzo często zauważamy występowanie objawów obu tych zaburzeń. Takie sytuacje opisywane są również przez rodziców podczas zbierania wywiadu. Niektóre dzieci cierpiące na mutyzm wybiórczy doświadczające trudności z mówieniem w sytuacji, w której się tego od niego oczekuje, mogą unikać też kontaktów z innymi osobami i często odczuwać skrępowanie w ich obecności. Nie jest to jednak reguła, która dotyczy wszystkich dzieci dotkniętych mutyzmem wybiórczym. Niektóre, pomimo swoich trudności z mówieniem, chętnie bawią się z innymi dziećmi czy uczestniczą w różnych imprezach okolicznościowych. 

Jak widać nie można więc włożyć mutyzmu wybiórczego i fobii społecznej do jednego worka, pomimo nieraz bardzo podobnych objawów.

Mutyzm wybiórczy a lęk separacyjny

Mutyzm wybiórczy bardzo często współwystępuje z lękiem separacyjnym. Co to oznacza?  Dziecku z mutyzmem wybiórczym jest trudno w przedszkolu czy szkole ponieważ przeżywa tam ogromy lęk. Nierzadko więc może być mu trudno rozstać się z rodzicem, który jest dla niego uosobieniem bezpieczeństwa i parasola chroniącego go przed zagrożeniami świata zewnętrznego. Objawia się to gwałtownym płaczem w momencie rozstania, „uwieszeniem się” na rodzicu, nie puszczaniem go, czy wybieganiem z sali w jego poszukiwaniu. Lęk separacyjny to właśnie ta trudność (lęk) przeżywana przez dziecko podczas rozstania.

Mutyzm wybiórczy a zespół lęku uogólnionego

Inną jednostką diagnostyczną, która może współwystępować z mutyzmem wybiórczym, jest zespół lęku uogólnionego. Co to jest lęk uogólniony?
Gdy zauważamy, że nasze dziecko zamartwia się właściwie wszystkim bez wyraźnych powodów, to możemy podejrzewać, że właśnie doświadcza lęku uogólnionego.  Zmartwienia naszego dziecka dotyczą zwykle spraw codziennych (przedszkole, szkoła, rodzina). Można u niego zaobserwować zwiększone napięcie mięśniowe, niepokój, nerwowość, nadmierne pobudzenie. Czasem pojawiają się też problemy z koncentracją, snem czy drażliwość.

Mutyzm wybiórczy a całościowe zaburzenia rozwoju (spektrum autyzmu)

Czy mutyzm wybiórczy jest powiązany z autyzmem (a także zespołem Aspergera, który jest częścią spektrum autyzmu)? Autyzm i mutyzm wybiórczy to odrębne zaburzenia. Jednakże zdarza się, że dochodzi do mylnej diagnozy gdyż oba te zaburzenia mogą mieć wspólne komponenty, jednakże to, co stoi za nimi, u ich podłoża, jest zgoła odmienne.

Do błędów diagnostycznych u dzieci z mutyzmem wybiórczym najczęściej dochodzi ze względu na trudności tych dzieci z werbalnym komunikowaniem się z rówieśnikami czy dorosłymi, czego wynikiem jest nieprawidłowe nawiązywanie interakcji społecznych co jest też charakterystyczne dla dzieci z całościowymi zaburzeniami rozwoju. Do tego dochodzić mogą jeszcze trudności z nawiązaniem kontaktu wzrokowego, zaburzenia związanie z integracją sensoryczną, unikanie jedzenia w obecności innych czy problemy z korzystaniem z toalety w przedszkolu czy szkole, które również często kojarzone są z autyzmem. Ponadto obydwa ujawniają się we wczesnym dzieciństwie (autyzm w wieku niemowlęcym, mutyzm w wieku przedszkolnym).

W obrazie obu zaburzeń pojawiają się stereotypie, przywiązanie do rutyny, trudności z adaptacją do zmian. Jednakże w obu zaburzeniach zachowania te mają inne podłoże. Stereotypie  i przywiązanie do powtarzalnych sytuacji, rutyn u dzieci z mutyzmem wybiorczym pełnią funkcję obniżania napięcia i lęku. Mają one charakter przemijający. U dzieci  z całościowymi zaburzeniami rozwoju wynikają one z wieloczynnikowych przyczyn i utrzymują się często przez wiele lat lub nawet całe życie. Tak więc podczas badania należy dokonać diagnozy różnicowej, której podstawowym aspektem jest wybiórczość mówienia i zachowań dzieci z mutyzmem wybiórczym.

Oprócz wspólnych cech w obrazie autyzmu i mutyzmu wybiórczego istnieje jednak szereg znaczących różnic. Oto niektóre z nich, które według nas są najłatwiejsze do wychwycenia przez terapeutę i rodzica:

  1. Dzieci cierpiące na mutyzm wybiórczy spontanicznie dzielą się radościami i osiągnięciami z osobami, z którymi nawiązały bliski kontakt. Podczas gdy dzieci z całościowymi zaburzeniami rozwoju nie przejawiają takich potrzeb.
  2. Mutyzm wybiórczy charakteryzuje brak mówienia lub ograniczone mówienie w niektórych sytuacjach podczas gdy całościowe zaburzenie rozwoju obejmuje m.in. nieprawidłowości w przywiązaniu i relacjach społecznych, poważne trudności w zrozumieniu i używaniu języka
  3. Dzieci z mutyzmem wybiórczym  potrafią bawić się w zabawy symboliczne (zabawy lalkami w dom) i w naśladowanie ról społecznych podczas gdy dzieci z autyzmem mają z tym duży problem, bądź nie podejmują tego typu zabaw.

Mutyzm wybiórczy a nieśmiałość

Objawy mutyzmu wybiórczego bardzo często mylone są i utożsamiane z nieśmiałością. Bardzo często rodzice słyszą od nauczycieli, że dziecko jest bardzo nieśmiałe, ale należy dać mu więcej czasu i na pewno z tego wyrośnie. Jak to więc jest naprawdę?

Mutyzm wybiórczy jest zaburzeniem lękowym, które utrudnia a w skrajnych przypadkach wręcz uniemożliwia prawidłowy rozwój dziecka w wielu sferach jego życia (społecznej, emocjonalnej, edukacyjnej). Nieśmiałość zaś jest cechą osobowości, która determinuje to, w jaki sposób dziecko się zachowuje i funkcjonuje. Niewątpliwie może ona utrudnić codzienne funkcjonowanie dziecku, ale nie dostarcza tak dużych ograniczeń i cierpienia jak mutyzm wybiórczy. Dziecko które jest nieśmiałe często samo lub z pomocą dorosłego jest w stanie odnaleźć się w codziennych sytuacjach społecznych. Wycofanie się z danej sytuacji jest u niego świadome. Dziecko z mutyzmem wybiórczym nie dokonuje tego świadomego wyboru. Ono bardzo chce odezwać się i komunikować z drugą osobą. Jednak lęk, który przeżywa, uniemożliwia mu to. Nie jest ono w stanie poradzić sobie z trudnościami w kontaktach społecznych samodzielnie. Potrzebuje wsparcia i pomocy osób dorosłych.

Jest jeszcze jedna bardzo charakterystyczna różnica. Nieśmiałe dziecko jest nieśmiałe w każdej dziedzinie życia. Pokazuje to, że jest to pewna stała cecha tego dziecka. Podczas gdy dziecko z mutyzmem wybiórczym doświadcza problemów tylko w niektórych sytuacjach, które są nacechowane szczególnie silnym przeżywaniem przez niego lęku. Dziecko cierpiące na mutyzm wybiórczy może, ale wcale nie musi być nieśmiałe.

Nieśmiałość utrudnia dziecku życie codzienne szczególnie w sytuacjach ekspozycji społecznej,  mutyzm wybiórczy je zaś często uniemożliwia.

Podsumowanie: mutyzm wybiórczy a inne zaburzenia i choroby

Jak widać mutyzm wybiórczy może występować w czystej postaci, bądź być powiązany z jednym lub większą ilością zaburzeń o charakterze lękowym. Podczas diagnozy i późniejszej pracy terapeutycznej z dzieckiem dotkniętym mutyzmem wybiorczym należy pamiętać, że „niemówienie” może nie być jedynym problemem dziecka, a wręcz może być wtórnie wzmacniane przez lęk płynący z innych przeżyć jakich dane dziecko doświadcza.

Mutyzm wybiórczy: diagnoza i opinia

Mutyzm wybiórczy to zaburzenie formalnie diagnozowane przez lekarza psychiatrę. Nie zawsze jednak potrzebna jest wizyta u psychiatry, by rozpoznać to zaburzenie i uzyskać skuteczną pomoc dla naszego dziecka (w dalszej części więcej o tym, kiedy warto odwiedzić psychiatrę).

Jeśli nie lekarz psychiatra, to skąd rodzice mogą dowiedzieć się, czy ich dziecko cierpi na mutyzm wybiórczy?

Bardzo często pierwsze informacje, jakie docierają do rodzica o tym, że „coś jest nie tak” w społecznym funkcjonowaniu jego dziecka, płyną ze strony wychowawców bądź logopedów z przedszkola czy szkoły. Powstają wtedy pytania: Co dalej? Gdzie udać się, aby pomóc dziecku?

W Polsce jest już wielu specjalistów zajmujących się diagnozowaniem mutyzmu wybiórczego. Gdzie ich znaleźć? Pierwsze kroki warto skierować do poradni psychologiczno-pedagogicznej. Warto jednak upewnić się, że jest tam osoba, która ma już doświadczenie w diagnozowaniu mutyzmu wybiórczego, aby mieć pewność, że wykonana diagnoza będzie rzetelna. Alternatywą do poradni psychologiczno-pedagogicznych są psychologowie przyjmujący w prywatnych gabinetach czy poradniach. Jest wielu wyspecjalizowanych psychologów (zapraszamy również do nas), którzy potrafią trafnie zdiagnozować mutyzm wybiórczy i wskazać rodzicom dalsze kroki, które warto powziąć w celu pomocy dziecku.

Jak wygląda diagnoza mutyzmu wybiórczego?

Co jest ważne podczas takiej diagnozy? Jak trafnie zdiagnozować dziecko? Podstawowym źródłem informacji dla osoby diagnozującej jest szczegółowy wywiad diagnostyczny przeprowadzony z rodzicami, identyfikujący obszary trudności dziecka. Zwykle już na jego podstawie uzyskujemy kluczowe informacje, które wskazują na zasadność podejrzeń dotyczących występowania mutyzmu wybiórczego, bądź je obalają. Szczególną uwagę podczas przeprowadzania wywiadu należy poświęcić tej jego części, która dotyczy mowy dziecka – tak zwana „mapa mowy” (w jakich sytuacjach dziecko mówi, do kogo mówi, w jakich okolicznościach itd.). Kolejnym źródłem, z którego diagnosta uzyskuje cenne i niejednokrotnie kluczowe dane jest placówka (przedszkola, szkoły), do której uczęszcza dziecko.

Dzięki informacjom uzyskanym z tych dwóch źródeł diagnosta ma pełniejszy obraz funkcjonowania dziecka, zarówno w środowisku dla niego bezpiecznym (dom i jego mieszkańcy) oraz środowisku zagrażającym, w którym ujawniają się objawy mutyzmu wybiórczego (przedszkole, szkoła).

Kolejnym naszym (diagnostów) krokiem jest przeprowadzenie kilku spotkań z dzieckiem oraz przynajmniej jednego spotkania całej rodziny. Z założenia konsultacja przeprowadzona z dzieckiem powinna odbywać się sam na sam z terapeutą. Jeśli jednak dziecko nie jest gotowe na to, by pozostać w gabinecie bez rodzica, wtedy diagnosta zaprasza rodzica do wzięcia udziału w konsultacji diagnostycznej wraz z dzieckiem. Pamiętajmy, że celem specjalisty jest wytworzenie miłej i bezpiecznej atmosfery, umożliwiającej nawiązanie relacji z dzieckiem bazującej na zaufaniu.

Mutyzm wybiórczy: jak wygląda opinia

Po uzyskaniu przez specjalistę szczegółowych informacji płynących z wywiadów i z obserwacji przeprowadzonych podczas serii spotkań, psycholog przystępuje do pisania opinii.

Opinia taka powinna zawierać szczegółowe informacje i wskazówki dotyczące postępowania z dzieckiem z mutyzmem wybiórczym. Są one skierowane zarówno do rodziców dziecka, jak i nauczycieli oraz innych osób pracujących z nim (logopedy, nauczycieli świetlicowych, osoby wspomagające w grupie przedszkolnej).

Podczas spotkania podsumowującego z rodzicami, mającego na celu omówienie całego procesu diagnostycznego, diagnosta powinien zaproponować rodzicom plan oddziaływań terapeutycznych dla ich dziecka. Tym spotkaniem kończy się proces diagnostyczny dziecka.

Mutyzm wybiórczy: czy potrzebna jest wizyta u psychiatry

Mutyzm wybiórczy to zaburzenie sklasyfikowane w Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10 (w której ma nadany numer F 94), dlatego formalnie diagnozę stawia lekarz psychiatra. Czy jednak, aby dziecko uzyskało adekwatną i skuteczną pomoc, zawsze trzeba mieć formalną diagnozę?

W jakich przypadkach warto potwierdzić swoje podejrzenia u psychiatry

Jest kilka sytuacji, w których wizyta u psychiatry z dzieckiem, u którego podejrzewamy mutyzm wybiórczy lub wiemy już od psychologa bądź specjalisty o jego występowaniu, jest potrzebna.

Leki przeciwlękowe

Wizyta u psychiatry potrzebna jest w sytuacji, gdy mutyzm wybiórczy stwierdzany jest u starszego dziecka (powyżej 10 r.ż). W tym wieku zaburzenie to charakteryzuje się mocno już utrwalonymi objawami oraz istnieje duże prawdopodobieństwo, że wraz z nim współwystępują inne zaburzenia lękowe (więcej na ten temat było w części Mutyzm a inne zaburzenia). Nasze doświadczenie w pracy z dziećmi mutystycznymi pokazuje, że w takiej sytuacji lekarz psychiatra, oprócz skierowania dziecka na terapię, często decyduje się na przepisanie mu leków przeciwlękowych. Pozwalają one obniżyć jego poziom lęku. To obniżenie lęku dzięki lekom nie tyko pomaga dziecku w codziennym funkcjonowaniu, ale także daje terapeucie możliwość „uchylenia drzwi” do jego świata. To jest ten moment w kontakcie z dzieckiem, kiedy terapeuta może zacząć nawiązywać kontakt i budować bezpieczną relację będącą podstawą dalszych działań terapeutycznych.

Orzeczenie lub wczesne wspomaganie rozwoju w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej

Inną sytuacją, w której wizyta u lekarza psychiatry jest konieczna, jest moment, w którym rodzice starają się o uzyskanie orzeczenia lub o wczesne wspomaganie rozwoju (WWR) w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej (PPP). W takim wypadku do gromadzonej dokumentacji potrzebne jest zaświadczenie lekarza psychiatry stwierdzające mutyzm wybiórczy oraz mówiące o stanie zdrowia dziecka. Dokumentacja ta przekazywana jest zespołowi orzekającemu dla PPP.

Czy można obyć się bez wizyty u psychiatry

Pozostaje nadal pytanie czy jeśli NIE udamy się do psychiatry, to zdołamy dziecku zapewnić adekwatną pomoc? Odpowiedź brzmi TAK. Psycholog, terapeuta, który ma doświadczenie w rozpoznawaniu i terapii mutyzmu wybiórczego, potrafi trafnie rozpoznać cechy tego zaburzenia. Następuje to zwykle w procesie diagnostycznym złożonym z kilku spotkań z dzieckiem i jego rodziną (szerzej pisaliśmy o tym w części dotyczącej diagnozy). Po takim rozpoznaniu podejmowane są wtedy, przy współpracy z rodzicami, oddziaływania mające na celu jak najbardziej skuteczną pomoc dziecku i całej rodzinie.

Należy pamiętać, że dla uzyskania jak najlepszych efektów terapii, istotne jest jak najwcześniejsze jej rozpoczęcie. Nawet wtedy, gdy diagnoza nie została jeszcze w pełni potwierdzona przez lekarza psychiatrę.

Mutyzm wybiórczy: jaka terapia mutyzmu najlepsza i najbardziej skuteczna

Mutyzm wybiórczy to zaburzenie, które w większości wypadków wymaga pomocy specjalisty – psychologa, psychoterapeuty, logopedy. Bardzo często rodzice zadają nam pytania: Jak wygląda terapia mutyzmu wybiórczego?; Czy jest jakiś jeden sposób terapii, jedno podejście, które najskuteczniej pomoże mojemu dziecku?; Jak długo trwa terapia?; Czy jest możliwe całkowite wyleczenie dziecka z mutyzmu wybiórczego? Postaramy się odpowiedzieć na wszystkie te pytania.

Czy jest możliwość, że moje dziecko całkowicie pozbędzie się mutyzmu

Zacznijmy od najbardziej nurtującego rodziców pytania czyli o to, czy jest możliwość całkowitego wyleczenia z mutyzmu wybiórczego? Odpowiedź na to pytanie nie jest jednoznaczna. Jako terapeutki pracujące na co dzień z dziećmi cierpiącymi na mutyzm wybiórczy, zawsze odpowiadamy, że jest możliwe całkowite pozbycie się głównego objawu, jakim jest niemówienie. Im wcześniej wykryty mutyzm wybiórczy, tym większa na to szansa.

Należy jednak pamiętać, że mutyzm wybiorczy to zaburzenie o charakterze lękowym i rzadko występuje w formie „czystej”, nie powiązanej z innymi zaburzeniami lękowymi takimi jak np. lęk separacyjny, lęk uogólniony, lęk społeczny, tiki, czy zaburzenia opozycyjno-buntownicze. Tak więc pewien rodzaj lęku, jakim dziecko jest obarczone, pozostanie z nim na całe jego życie. Dziecko nacechowane osobowością lękową najprawdopodobniej całe życie zmagać będzie się z różnymi przejawami lęku. Nawet jeśli to nie niemówienie będzie już jego głównym problemem. Podsumowując, pozbycie się głównego objawu mutyzmu wybiórczego, jakim jest brak mowy w wybranych sytuacjach, nie oznacza, że lęk, który jest za niego odpowiedzialny, również zniknie całkowicie.

Jak wygląda terapia mutyzmu wybiórczego

Poszukując informacji dotyczących terapii mutyzmu wybiórczego, najczęściej można natknąć się na terapię behawioralno-poznawczą, która mówi, że istnieją konkretne techniki i sposoby działania, ustalone plany terapii, które umożliwią dziecku pokonanie mutyzmu. Niewątpliwie jest racją, że istnieją techniki, które ułatwiają dziecku zmierzenie się z problemem niemówienia i stawieniem mu czoła. Jednak jeśli praca z dzieckiem jest traktowana w sposób techniczny, schematyczny i proceduralny, bez zrozumienia tego jak ważne jest zbudowanie z nim bezpiecznej i opartej na zaufaniu relacji, to nie przynosi ona pożądanych efektów.

Z naszej praktyki wynika, że nie ma jednego dobrego podejścia, jeśli chodzi o to zaburzenie. Osobiście stosujmy różne techniki pracy zaczerpnięte z wielu podejść terapeutycznych. Rodzaj oddziaływań terapeutycznych dostosowujemy do dziecka. Bo to nie zaburzenie (bądź jego objaw) przychodzi do terapeuty z prośbą o pomoc, tylko dziecko, a ono jest czymś więcej niż zespołem objawów. Dlatego tak ważne jest, aby przede wszystkim nawiązać bezpieczną i pełną zaufania relację z nim. To jest zawsze punktem wyjścia. Bazą, która kształtuje wspólną drogę. Sama ta relacja ma bowiem dla małego czlowieka już wymiar terapeutyczny. Należy pamiętać jednak, że praca z dzieckiem to praca również z jego rodziną. Aby w dziecku mogły zajść trwałe zmiany, potrzebna jest również bardzo często zmiana w rodzinie, której dziecko jest nieodłączną częścią.

Profesjonalizm terapeuty nie zależy więc od tego, według jakiego podejścia terapeutycznego pracuje, tylko od tego, jak trafnie wybiera on spośród zasobów różnych metod, by zaplanować indywidualny, dopasowany do konkretnego dziecka, plan terapeutyczny.

Warto pamiętać:

To nie zaburzenie przychodzi do terapeuty z prośbą o pomoc, tylko dziecko, które jest czymś więcej niż zespołem objawów

Jak długo trwa terapia mutyzmu wybiórczego

Nie ma jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie. Z naszego doświadczenia wynika, że proces terapeutyczny może trwać od kilku miesięcy do nawet kilku lat. Zależy to od wielu czynników, między innymi od:

  • tego, jak wcześnie u dziecka został zdiagnozowany mutyzm wybiórczy,
  • kiedy dziecko otrzymało adekwatną do problemu pomoc,
  • czy mutyzm występuje w stosunkowo „czystej’ formie czy też jest on powiązany z innymi zaburzeniami lękowymi,
  • współpracy pomiędzy rodziną dziecka, placówką (przedszkole, szkoła) a terapeutą.  Im lepiej funkcjonuje współpraca w obrębie tej triady, tym szybsze i trwalsze są efekty terapii.

Uwaga! Aktualizacja artykułu

Ponieważ artykuł ten ma stanowić najlepsze dostępne w Polsce kompendium wiedzy na temat mutyzmu wybiórczego, będzie przez nas stale aktualizowany i uzupełniany. Jeśli chcesz dostawać informację o nowych treściach, które będą dodawane do tego artykułu, zapisz się na nasz newsletter!

Każdy z nas przeżył w życiu taki stan emocjonalny, który można nazwać lękiem. Ale czy to oznacza, że trzeba od razu szukać pomocy? Kiedy lęk jest potrzebny, a kiedy go już za dużo i warto poszukać profesjonalnego wsparcia w radzeniu sobie z nim?

Co to właściwie jest lęk? Czy lęk i strach to to samo?

Lęk uważany jest czasem za łagodniejszą odmianę strachu. Bo czym się różni lęk od strachu?

Strach to reakcja organizmu na konkretne zagrożenie – widzimy węża, lub patyk go przypominający, i ta emocja którą wtedy odczuwamy to właśnie strach. Jest bodziec (wąż), jest reakcja (ucieczka, krzyk). Mówiąc krótko, strach wywoływany jest przez konkretną rzecz, którą potrafimy wskazać, nazwać.

Lękiem z kolei można nazwać odczucie uogólnionego stanu niepokoju, którego przyczyny często nie potrafimy podać. Manifestuje się on jako takie „rozlane” uczucie, stan fizyczny (przyspieszony oddech, kołatanie serca), uporczywe myśli, które natrętnie powracają lub przeświadczenia (np. że coś złego się wydarzy – tylko nie wiadomo co).

Jak w praktyce odróżnić lęk od strachu?

Lęk, czyli to uogólnione poczucie niepokoju, uczucie zaciśniętego żołądka, bez wyraźnie zauważalnej przyczyny, może być czynnikiem spustowym strachu. Co to oznacza?

Będąc w pewnym już podwyższonym stanie pobudzenia emocjonalnego, jakie wywołuje lęk, dużo łatwiej jest nam zareagować reakcją strachu na jakiś konkretny bodziec, np. pomylić leżący na ścieżce patyk z wężem. Z kolei paniczny strach i przerażenie wskazują na przeżywanie ekstremalnego lęku. Tak więc, jak widać lęk może wywołać strach a nadmierne przeżywanie strachu wtórnie wzmacnia lęk.                

Lęk a strach – lęk nasila strach, strach wzmacnia lęk

Nadmierny lęk u dziecka

Powyższa charakterystyka strachu i lęku odpowiada zarówno przeżyciom rodziców, jak i dzieci. Jednak ważne jest, aby rodzic dobrze rozumiał naturę lęku, by móc rozpoznać go u dziecka i zobaczyć, kiedy jest go za dużo i dziecko przestaje sobie z nim radzić.

Niemal każdemu dziecku zdarza się od czasu do czasu odczuwać lęk. Jednakże niektóre z nich są bardziej podatne na jego przeżywanie, niż ich koledzy czy koleżanki, i boją się niemal bez przerwy. Dzieci często odczuwają lęk, nawet o tym nie wiedząc. Często stan ten można rozpoznać obserwując u dziecka nadmierną nerwowość, napięcie, pobudzenie, czasem nadmierną aktywność, a nawet agresję.

Czy lęk ma jakieś dobre strony?

Myśląc o lęku dziecka, zwykle skupiamy się na nieprzyjemnych odczuciach z nim związanych i na swojej nieraz bezsilności w obliczu przeżywanych przez dziecko emocji. Zapominamy jednak, że lęk ma też swoją pozytywną stronę.

Zdrowa dawka lęku jest potrzebna. Niejednokrotnie pozwala nam uniknąć zagrożenia, ale również pomaga w osiąganiu wyznaczonych celów. Pełni funkcje motywującą. Całkowite odprężenie jest bowiem demotywujące.

Lęk u dziecka: ile to już za dużo?

Gdzie jest w takim razie ta granica oddzielająca zdrowe doświadczanie lęku i czerpanie z niego korzyści od tej destrukcyjnej siły, jaką niesie za sobą ta emocja, gdy jest obecna w naszym życiu w nadmiarze?

Lęk staje się „niezdrowy” wtedy, gdy towarzyszy mu zauważalne nadmierne napięcie zarówno psychiczne, jak i napięcie ciała, oraz nieustannie towarzyszący niepokój. Zaczynają pojawiać się zachowania unikowe mające na celu ucieczkę przed trudną sytuacją. Pojawiają się bóle brzucha, bóle głowy np. przed wyjściem do szkoły. To przykładowe objawy somatyczne (płynące z ciała), których doświadcza dziecko przeżywające silny lęk. Jednak tych objawów może być więcej, mogą występować pojedynczo lub kilka na raz. Po czym jeszcze można poznać stan nadmiernie przeżywanego lęku?

Doświadczanie lęku powoduje, że niektóre części ciała są nadaktywne, podczas gdy inne są tłumione. Pewne części ciała są napinane, odczuwamy nadmierne gorąco (np. w obrębie głowy), inne części stają się zimne (np. ręce, stopy). Dziecko nieraz doświadcza poczucia zablokowania, otępienia czy wręcz pustki.

Lek u dziecka a ból brzucha

Weźmy jednak pod lupę jedną część naszego ciała, która najczęściej daje o sobie znać w sytuacji stresu czy przeżywanego lęku, a mianowicie brzuch. Dlaczego wybrałam akurat ten obszar? Otóż jest to taka część ciała każdego człowieka, która ma tak dużo komórek nerwowych, że wręcz uważana jest za osobny układ nerwowy (jelitowy układ nerwowy).

Jak rozpoznać czy to co dziecko odczuwa to już objaw silnego lęku czy tylko lekkiego stresu? Wyobraźmy sobie sytuację potencjalnej wycieczki szkolnej i nasze dziecko, które mówi nam, że stresuje się, bo nie wie czy zdąży na czas na zbiórkę przed szkołą, lub obawia się sytuacji, że gdy przyjdzie na umówione miejsce, to tam nikogo nie będzie. Myślę, że wielu z czytających ten tekst rodziców doświadczyło podobnych niepokojów przeżywanych przez swoją pociechę. W takiej sytuacji dzieci często swoje emocje określają jako stres i mówią o „zaciśnięciu” brzucha. Taki stan pobudzenia nerwowego możemy nazwać lekkim niepokojem.

Kolejna sytuacja, którą zapewne rodzice dzieci uczęszczających do szkoły znają doskonale, to lęk przeżywany przed sprawdzianem. Dzieci w takich sytuacjach często skarżą się na ból brzucha. To uczucie nasila się w momencie wychodzenia z domu do szkoły. Ten stan pobudzenia wegetatywnego możemy sklasyfikować jako lęk o średnim natężeniu.

W sytuacji gdy zauważamy już bardzo silne napięcie a lęk sięga już „zenitu”,  w fizjologicznych reakcjach naszego dziecka obserwujemy już nie tylko ból brzucha, ale może dochodzić wręcz do rozstroju (uczucie nudności, biegunki). Jakie to sytuacje, które budzą aż takie silne emocje? Zapewne dla każdego będzie to inny zestaw wrażeń. Dla niektórych dzieci może to być wizyta u lekarza, a dla innych pójście do przedszkola czy szkoły, pójście na basen, bądź jeszcze zupełnie inna sytuacja.     

We wszystkich opisanych przeze mnie sytuacjach należy pamiętać, że to, co jedno dziecko przeżywa jako lęk o małym nasileniu i spełnia on u niego funkcję motywującą, inne dziecko może odczuwać jako przytłaczające i wręcz paraliżujące doświadczenie. Te indywidualne uwarunkowania zależą od wielu czynników. Zarówno biologicznych, jak i tych środowiskowych.

Pamiętajmy!!! Gdy lęk przestaje pełnić rolę ostrzegacza przed zagrożeniem i motywatora do działania, a zaczyna dominować pośród innych doświadczanych przez dziecko emocji i utrudniać u normalne, zdrowe funkcjonowanie, to moment, w którym warto zwrócić się po pomoc.


Bibliografia:

Lawrence J. Cohen – „Nie strach się bać”, 2013