Mutyzm wybiórczy a inne zaburzenia i choroby

Dla wielu rodziców, a nawet specjalistów nazwa mutyzm wybiórczy brzmi dosyć egzotycznie. Nie jest to zaburzenie, o którym często się mówi, nie ma również, niestety, jeszcze rozbudowanej świadomości społecznej dotyczącej tego zaburzenia, choć pierwsze wzmianki o nim sięgają już 1877 roku, kiedy to niemiecki lekarz Clifton Kussmaul opisał je jako afazja dobrowolna.

Nie dziwi więc pojawianie się tak wielu pytań dotyczących przyczyn tego zaburzenia i jego powiązań z innymi zaburzeniami takimi jak te ze spektrum autyzmu, niepełnosprawnością, nieśmiałością czy nawet chorobą genetyczną. Postaram się rozprawić z tymi kwestiami.

Jaka jest przyczyna mutyzmu wybiorczego? Skąd on się wziął?

Dotychczasowa wiedza i badania przeprowadzone nad mutyzmem wybiórczym nie dają jasnych odpowiedzi na nurtujące nas pytanie „Co jest przyczyną?”. Nie wyodrębniono jednego czynnika, który byłby odpowiedzialny za wywołanie mutyzmu wybiórczego, można więc pokusić się o teorię wieloczynnikowości. Oznacza to, że zaburzenie to może być wynikiem złożonych interakcji pomiędzy różnymi czynnikami występującymi w różnych proporcjach. One z kolei mogą być odpowiedzialne za wybiórcze milczenie dziecka. Wśród tych czynników wyróżniamy:

  • Czynniki biologiczne (neurologiczne)
  • Czynniki środowiskowe

Mutyzm wybiórczy – czynniki biologiczne

Według badań czynniki biologiczne mają największy udział w występowaniu mutyzmu wybiórczego. Można powiedzieć, że dziecko rodzi się z pewnymi predyspozycjami do przeżywania nadmiernego lęku. Obecnie uważa się, że główną przyczyną tego zaburzenia jest lęk spowodowany czynnikami genetycznymi odpowiedzialnymi za wysoką wrażliwość układu nerwowego. Jest to ważne odkrycie, gdyż zwalnia rodziców z poczucia winy związanego z byciem „nie dość dobrym” rodzicem.

  1. Dziedziczenie
    Przeprowadzone badania (Kristensen, Torgersen, 2001) wskazują na występowanie wysokiego stopnia współwystępowania zaburzeń lękowych u rodziców i dalszych członków rodziny w rodzinach, w których dziecko dotknięte jest mutyzmem wybiorczym. W wywiadach, które przeprowadzam z rodzicami podczas diagnozy dziecka, bardzo często uzyskuję informację o nieśmiałości jednego lub obojga rodziców, z którą zmagali się w dzieciństwie, a nawet w wieku dorosłym. Niektórzy rodzice wręcz twierdzą, że sami w dzieciństwie cierpieli na mutyzm wybiórczy, choć oczywiście wtedy nikt nie diagnozował tego zaburzenia. Często wymieniana jest „małomówna” babcia bądź dziadek, czy też brat lub siostra rodziców, mieszkający nadal ze swoimi rodzicami, z powodu trudności z nawiązywaniem kontaktów z innymi.
  2. Zahamowany temperament, który predysponuje do natury lękowej (Kagan i in. 1984)
    Co to oznacza? Dziecko napotykając w swoim życiu na nowe bodźce (ludzie, miejsca, przedmioty) zachowuje nadmierną ostrożność i przeżywa nieadekwatny do bodźca strach. Takie reakcje wyzwalają w nim zachowania unikowe w stosunku do tych bodźców. W praktyce może to oznaczać, że w okresie gdy dziecko uczęszcza do przedszkola może np. nie nawiązywać kontaktu słownego z nieznanymi mu osobami.
  3. Nadwrażliwość układu nerwowego
    Dotyczy to zwłaszcza ciała migdałowatego odpowiedzialnego za pobudzenie w sytuacji zagrożenia (więcej na ten temat można przeczytać na www.selectivemutismcenter.com)

Mutyzm wybiórczy – czynniki środowiskowe

Czynniki środowiskowe same w sobie nie są odpowiedzialne za występowanie mutyzmu wybiórczego, jednak w połączeniu z czynnikami biologicznymi mogą przyczynić się do nasilenia i utrzymania objawów tego zaburzenia. Wśród czynników środowiskowych główną rolę odgrywają dwa z nich:

  1. Czynnik społeczny
    Rozumiany jako często mała skłonność rodzin dzieci z mutyzmem wybiórczym do nawiązywania nowych kontaktów społecznych. Charakterystyczna izolacja społeczna (wąskie grono znajomych, trudności z nawiązaniem nowych kontaktów – np. z innymi rodzicami dzieci w przedszkolu) (Viana i in., 2009)
  2. Czynnik wychowawczy
    Nieświadome przekazywanie przez rodziców unikowego wzorca zachowania się w sytuacjach codziennych, co skutkuje tym, że dziecko uczy się lękowych reakcji na to, co go spotyka. (Viana i in. 2009). Nadopiekuńczość rodzica i jego nadmierna chęć chronienia dziecka przed różnego rodzaju sytuacjami, których ono doświadcza bądź może doświadczyć w codziennym życiu, wzmaga w dziecku przeżywany lęk. (Manassis, Bradley, 1994)

Co NIE wywołuje mutyzmu

Jakkolwiek nie ma jednej odpowiedzi i jednego czynnika, który byłby wyodrębniony jako 100-procentowa przyczyna występowania mutyzmu wybiórczego, tak z całą pewnością można podać te czynniki, które mutyzmu NIE wywołują:

  • Przebyta przez dziecko trauma
  • Zaburzenia mowy i języka
  • Zachowania opozycyjno-buntownicze i zaburzenia zachowania
  • Całościowe zaburzenia rozwoju
  • Nieśmiałość
  • Brak znajomości języka i wynikający z tego brak swobodnego posługiwania się nim (w rodzinach imigrantów, dwujęzycznych).

Powiązania mutyzmu wybiórczego z innymi zaburzeniami

Mutyzm wybiórczy to odrębne zaburzenie, które jest sklasyfikowane w ICD-10 jako odrębna jednostka diagnostyczna, jednak rzadko występuje w czystej postaci. Często osoby cierpiące na mutyzm wybiórczy doświadczają również innych zaburzeń lub trudności o podłożu lękowym.

Mutyzm wybiórczy a fobia społeczna

Poszukując informacji na temat mutyzmu wybiórczego, można napotkać zamienne używanie pojęć mutyzm wybiórczy i fobia społeczna. Jednakże te dwie jednostki diagnostyczne nie są ze sobą tożsame. Jedną z cech różnicujących te dwa zaburzenia jest wiek, w jakim one się ujawniają, dla mutyzmu wybiórczego to najczęściej okres pomiędzy 3 a 5 rokiem życia dziecka, podczas gdy fobia społeczna zazwyczaj ujawnia się między 11 a 13 rokiem życia.

Istnieje jednak wysoka korelacja występowania mutyzmu wybiórczego i fobii społecznej. Podczas pracy terapeutycznej z dziećmi bardzo często zauważam występowanie objawów obu tych zaburzeń. Takie sytuacje opisywane są również przez rodziców podczas zbierania wywiadu. Niektóre dzieci cierpiące na mutyzm wybiórczy doświadczające trudności z mówieniem w sytuacji, w której się tego od niego oczekuje, może unikać też kontaktów z innymi osobami i często odczuwać skrępowanie w ich obecności. Nie jest to jednak reguła, która dotyczy wszystkich dzieci dotkniętych mutyzmem wybiórczym. Niektóre, pomimo swoich trudności z mówieniem, chętnie bawią się z innymi dziećmi czy uczestniczą w różnych imprezach okolicznościowych. 

Jak widać nie można więc włożyć mutyzmu wybiórczego i fobii społecznej do jednego worka, pomimo nieraz bardzo podobnych objawów.

Mutyzm wybiórczy a lęk separacyjny

Mutyzm wybiórczy bardzo często współwystępuje z lękiem separacyjnym. Co to oznacza?  Dziecku z mutyzmem wybiórczym jest trudno w przedszkolu czy szkole ponieważ przeżywa tam ogromy lęk. Nierzadko więc może być mu trudno rozstać się z rodzicem, który jest dla niego uosobieniem bezpieczeństwa i parasola chroniącego go przed zagrożeniami świata zewnętrznego. Objawia się to gwałtownym płaczem w momencie rozstania, „uwieszeniem się” na rodzicu, nie puszczaniem go czy wybieganiem z sali w poszukiwaniu rodzica. Lęk separacyjny to właśnie ta trudność (lęk) przeżywana przez dziecko podczas rozstania.

Mutyzm wybiórczy a zespół lęku uogólnionego

Inną jednostką diagnostyczną, która może współwystępować z mutyzmem wybiórczym, jest zespół lęku uogólnionego. Co to jest lęk uogólniony? Gdy zauważamy, że nasze dziecko zamartwia się właściwie wszystkim bez wyraźnych powodów, to możemy podejrzewać, że właśnie doświadcza lęku uogólnionego.  Zmartwienia naszego dziecka dotyczą zwykle spraw codziennych (przedszkole, szkoła, rodzina). Można u niego zaobserwować zwiększone napięcie mięśniowe, niepokój, nerwowość, nadmierne pobudzenie. Czasem pojawiają się też problemy z koncentracją, snem czy drażliwość.

Mutyzm wybiórczy a całościowe zaburzenia rozwoju (spektrum autyzmu)

Czy mutyzm wybiórczy jest powiązany z autyzmem (a także zespołem Aspergera, który jest częścią spektrum autyzmu)? Autyzm i mutyzm wybiórczy to odrębne zaburzenia. Jednakże zdarza się, że dochodzi do mylnej diagnozy gdyż oba te zaburzenia mogą mieć wspólne komponenty, jednakże to, co stoi za nimi, u ich podłoża, jest zgoła odmienne.

Do błędów diagnostycznych u dzieci z mutyzmem wybiórczym najczęściej dochodzi ze względu na trudności tych dzieci z werbalnym komunikowaniem się z rówieśnikami czy dorosłymi, czego wynikiem jest nieprawidłowe nawiązywanie interakcji społecznych co jest też charakterystyczne dla dzieci z całościowymi zaburzeniami rozwoju. Do tego dochodzić mogą jeszcze trudności z nawiązaniem kontaktu wzrokowego, zaburzenia związanie z integracją sensoryczną, unikanie jedzenia w obecności innych czy problemy z korzystaniem z toalety w przedszkolu czy szkole, które również często kojarzone są z autyzmem. Ponadto obydwa ujawniają się we wczesnym dzieciństwie (autyzm w wieku niemowlęcym, mutyzm w wieku przedszkolnym).

W obrazie obu zaburzeń pojawiają się stereotypie, przywiązanie do rutyny, trudności z adaptacją do zmian. Jednakże w obu zaburzeniach zachowania te mają inne podłoże. Stereotypie  i przywiązanie do powtarzalnych sytuacji, rutyn u dzieci z mutyzmem wybiorczym pełnią funkcję obniżania napięcia i lęku. Mają one charakter przemijający. U dzieci  z całościowymi zaburzeniami rozwoju wynikają one z wieloczynnikowych przyczyn i utrzymują się często przez wiele lat lub nawet całe życie. Tak więc podczas badania należy dokonać diagnozy różnicowej, której podstawowym aspektem jest wybiórczość mówienia i zachowań dzieci z mutyzmem wybiórczym.

Oprócz wspólnych cech w obrazie autyzmu i mutyzmu wybiórczego istnieje jednak szereg znaczących różnic. Oto niektóre z nich, które według mnie są najłatwiejsze do wychwycenia przez terapeutę i rodzica:

  1. Dzieci cierpiące na mutyzm wybiórczy spontanicznie dzielą się radościami i osiągnięciami z osobami, z którymi nawiązały bliski kontakt. Podczas gdy dzieci z całościowymi zaburzeniami rozwoju nie przejawiają takich potrzeb.
  2. Mutyzm wybiórczy charakteryzuje brak mówienia lub ograniczone mówienie w niektórych sytuacjach podczas gdy całościowe zaburzenie rozwoju obejmuje m.in. nieprawidłowości w przywiązaniu i relacjach społecznych, poważne trudności w zrozumieniu i używaniu języka
  3. Dzieci z mutyzmem wybiórczym  potrafią bawić się w zabawy symboliczne (zabawy lalkami w dom) i w naśladowanie ról społecznych podczas gdy dzieci z autyzmem mają z tym duży problem, bądź nie podejmują tego typu zabaw.

Mutyzm wybiórczy a nieśmiałość

Objawy mutyzmu wybiórczego bardzo często mylone są i utożsamiane z nieśmiałością. Bardzo często rodzice słyszą od nauczycieli, że dziecko jest bardzo nieśmiałe, ale należy dać mu więcej czasu i na pewno z tego wyrośnie. Jak to więc jest naprawdę?

Mutyzm wybiórczy jest zaburzeniem lękowym, które utrudnia a w skrajnych przypadkach wręcz uniemożliwia prawidłowy rozwój dziecka w wielu sferach jego życia (społecznej, emocjonalnej, edukacyjnej). Nieśmiałość zaś jest cechą osobowości, która determinuje to, w jaki sposób dziecko się zachowuje i funkcjonuje. Niewątpliwie może ona utrudnić codzienne funkcjonowanie dziecku, ale nie dostarcza tak dużych ograniczeń i cierpienia jak mutyzm wybiórczy. Dziecko które jest nieśmiałe często samo lub z pomocą dorosłego jest w stanie odnaleźć się w codziennych sytuacjach społecznych. Wycofanie się z danej sytuacji jest u niego świadome. Dziecko z mutyzmem wybiórczym nie dokonuje tego świadomego wyboru. Ono bardzo chce odezwać się i komunikować z drugą osobą. Jednak lęk, który przeżywa, uniemożliwia mu to. Nie jest ono w stanie poradzić sobie z trudnościami w kontaktach społecznych samodzielnie. Potrzebuje wsparcia i pomocy osób dorosłych.

Jest jeszcze jedna bardzo charakterystyczna różnica. Nieśmiałe dziecko jest nieśmiałe w każdej dziedzinie życia. Pokazuje to, że jest to pewna stała cecha tego dziecka. Podczas gdy dziecko z mutyzmem wybiórczym doświadcza problemów tylko w niektórych sytuacjach, które są nacechowane szczególnie silnym przeżywaniem przez niego lęku. Dziecko cierpiące na mutyzm wybiórczy może, ale wcale nie musi być nieśmiałe.

Nieśmiałość utrudnia dziecku życie codzienne szczególnie w sytuacjach ekspozycji społecznej,  mutyzm wybiórczy je zaś często uniemożliwia.

Podsumowanie

Jak widać mutyzm wybiórczy może występować w czystej postaci, bądź być powiązane z jednym lub większą ilością zaburzeń o charakterze lękowym. Podczas diagnozy i późniejszej pracy terapeutycznej z dzieckiem dotkniętym mutyzmem wybiorczym należy pamiętać, że „niemówienie” może nie być jedynym problemem dziecka, a wręcz może być wtórnie wzmacniane przez lęk płynący z innych przeżyć jakich dane dziecko doświadcza.

Leave a Comment